Groningen (Der Aa-kerk)

Als gevolg van de Beeldenstorm is het vandaag de dag heel moeilijk om ons voor te stellen hoe het interieur van Nederlandse kerken eruit zag voor de Reformatie, in de katholieke tijd. Illustratief hiervoor is het koor van de gotische Der Aa-kerk in Groningen, dat zich vandaag vooral kenmerkt door leegte; de oorspronkelijke inrichting is bij de zogenaamde Reductie van 1594 rigoureus verwijderd en op de pilaren werden teksten aangebracht als een soort calvinistisch  manifest.

Bovenstaande animatie van iets langer dan 1 minuut laat zien hoe de huidige situatie in het koor van de Der Aa-kerk verschilt van het interieurbeeld in de eerste helft van de 16e eeuw. Allereerst moeten we de teksten op de pilaren wegdenken; vervolgens vullen we de ruimte in het koor met middeleeuwse elementen, zoals een altaar, een sacramentshuis en schilderingen. Daarna keren we stapsgewijs weer terug naar de situatie in onze eigen tijd.

Voor deze animatie is gebruik gemaakt van elementen die op andere plaatsen bewaard zijn gebleven:

  • De pilaarschilderingen uit de 15e eeuw zijn afkomstig uit de Martinikerk in het Friese Franeker.
  • Het bakstenen altaar met vleugelretabel en baldakijn van omstreeks 1500 bleef bewaard in de kerk van Hage in Ostfriesland (D). Ostfriesland ging in de zestiende eeuw grotendeels over naar het lutheranisme. De lutheranen gingen veel milder om met de middeleeuwse katholieke erfenis dan de calvinisten; hier geen Beeldenstorm, maar veel meer continuïteit. Ostfriesland en Groningen vormden in de Middeleeuwen één gezamenlijk cultuurlandschap, waardoor de kunst die daar bewaard bleef een goede indruk geeft van wat er in Groningen verloren is gegaan.
  • Het beschilderde houten frontaal uit de late 13e eeuw dat de voorkant van het altaar bedekt is afkomstig uit Løgumkloster in het zuiden van Denemarken en wordt nu bewaard in het Nationaal Museum in Kopenhagen. De middeleeuwse kunst in de zuidelijke kustgebieden langs de Noordzee vertoonde veel overeenkomsten, wat onder meer tot uitdrukking komt in de rijk versierde baksteenarchitectuur.
  • Het zandstenen sacramentshuis uit ca. 1500 bevindt zich in de Ludgerikerk in het Ostfriese Norden. Het koor van deze kerk is gebouwd naar het model van de Groninger Martinikerk.  We mogen aannemen dat de bewaarplaats voor de geconsacreerde hostie in de Groninger stadskerken van vergelijkbare vorm en uitvoering was.

De fotomontage is gemaakt door Frans van Hoesel van het Centrum voor Informatietechnologie van de Rijkuniversiteit Groningen.